HÀNH TINH TRÁI ĐẤT - PHẦN II
Hãy tưởng tượng về một thế giới,
mà nơi đó nhiệt độ lên đến 50°C,
nơi không thể trốn khỏi ánh mặt trời, gió và bụi.
Hãy tưởng tượng một thế giới mà hầu như không có thức ăn và nước uống.
Đây là tình trạng của ⅓ đất liền trên hành tinh chúng ta.
Để sống được ở đây,
đòi hỏi những chiếc lược sống còn xuất sắc.
SA MẠC
Đây là sa mạc cổ xưa nhất thế giới.
Sa mạc Namib ở tây nam Châu Phi.
Nó đã khô cằn trong 55 triệu năm qua.
Cuộc sống ở đây đối với một thú săn mồi khó nhọc như đã từng như thế.
Một bầy sư tử,
một trong số ít
những kẻ cam chịu nhiệt độ nóng cháy của sa mạc
và thiếu cả nước uống.
Săn mồi ở đây có những vấn đề đặc biệt.
Một bầy linh dương sừng kiếm,
con mồi duy nhất trong vòng 30km.
Ở đây, chẳng có chỗ nào che chắn để phục kích.
Nó sẽ phải rượt đuổi trực diện.
Chúng đã thất bại,
và mỗi lần thất bại thế này sẽ đưa lũ sư tử đến gần sự chết đói.
Để tìm đủ thức ăn,
sư tử phải liên tục tìm kiếm trong một vùng có diện tích bằng nước Thụy sĩ
3 ngày và 150km đã trôi qua,
vẫn chưa bắt được con mồi nào.
Đây là lúc tuyệt vọng nhất.
Một lòng sông khô cạn cuối lãnh địa.
Động vật duy nhất ở đây là hươu cao cổ.
Nhưng kẻ khổng lồ nặng một tấn này có thể giết một con sư tử
chỉ với một cú đá.
Sư tử hiếm khi giải quyết con mồi ghê gớm này.
Nhưng bầy sư tử không thể đi xa thêm nữa
nếu không được ăn.
Cả đàn cần phải làm việc theo nhóm,
nếu chúng muốn thành công.
Hai con sư tử cái dẫn đầu cuộc săn đuổi.
Những con khác rượt đuổi để cắt đứt đường trốn thoát.
Hươu cao cổ có tốc độ và sức chịu đựng vượt xa bầy sư tử.
Nhưng cuộc rượt đuổi là nhằm đưa hươu cao cổ vào bẫy.
Vượt lên trên, con cái dẫn đầu đang chờ đợi.
Giờ đến lượt nó.
Hầu hết các cuộc săn đuổi của sư tử đều kết thúc trong thất bại.
Nhưng không có bầy sư tử nào dễ thất bại hơn những con sư tử sống trong sa mạc.
Một lần nữa,
bầy sư tử lại phải tiếp tục tìm mồi.
Thỉnh thoảng sa mạc cũng có mưa.
Ở đây, trong miền tây nước Mỹ,
bão có thể giáng xuống với sức mạnh tàn phá.
Sau 10 tháng khô hạn, hàng triệu tấn nước
đổ ầm xuống vùng đất trong vòng không đầy một giờ.
Trong hàng triệu năm qua,
cát và sỏi đá được mang theo bởi những cơn lũ hung hăng
đã khắc họa những con kênh qua nền đá cứng.
Những hẻm núi, sâu 50m.
Ở một số nơi, những hẻm núi này mở rộng
cho đến khi vùng đất giữa chúng được khắc thành những chiếc bàn và những đỉnh cao cô lập,
một trong số những quang cảnh ấn tượng nhất hành tinh.
Cơn mưa có thể đã chấm dứt từ lâu,
nhưng vẫn còn nước ở đây,
cất giữ cẩn thận những mô của thực vật đặc trưng cho sa mạc.
Xương rồng là loài cây duy nhất trong những sa mạc nước Mỹ.
Tất cả chúng đều tích trữ nước trong những thân cây mọng nước,
và chúng bảo vệ nước phía sau những chiếc gai tua tủa.
Chúng đã thống trị những sa mạc này rất thành công.
Nhưng khu rừng đầy gai này
có thể gây ra những vấn đề cho động vật sống ở đây.
Một con đại bàng Harris.
Nó đã phát triển những kỹ thuật chuyên biệt để săn mồi trong các khóm xương rồng.
Những con sóc đất.
Là con mồi.
Ngay dấu hiệu nguy hiểm đầu tiên, chúng trốn vào các bụi gai.
Nhưng đại bàng có cách để xua chúng ra.
Đây là loài chim săn mồi duy nhất làm việc theo nhóm.
Bay theo đội hình,
chúng cố đuổi con mồi ra chỗ trống.
Nhưng con sóc đang cố thủ ở chỗ an toàn.
Nên giờ chim đại bàng tiếp tục săn
bằng đôi chân.
Chúng khép chặt vòng vây từ mọi phía.
Ngay tức khắc, mọi đường thoát đều bị cắt.
Con sóc giờ kẹt cứng.
Những cái gai bao phủ hầu hết mọi thực vật trong sa mạc này
có thể mang lại sự bảo vệ và nơi trú ẩn cho nhiều động vật.
Vậy tại sao những cái gai này lại treo xác chết?
Loài sinh vật nào gây ra
khung cảnh khủng khiếp này?
Có một sát thủ bí ẩn đang hoạt động trong sa mạc này.
Đó là loài chim hàng thịt.
Loài chim biết hót này sử dụng các gai như người bán thịt sử dụng cái móc của họ,
treo con mồi lên để rỉa thịt.
Và để cho các chim non ăn, nó dùng gai như tủ đựng thức ăn.
Nó tích trữ ở đó trong cả tuần.
Treo con mồi xa tầm với của những kẻ ăn xác trên mặt đất,
bảo đảm những con chim non mới nở không bao giờ bị đói.
Một giải pháp tài tình
để kéo dài những khoảng thời gian tốt đẹp trên sa mạc,
dù có một chút rùng rợn.
Nhiều sa mạc rất khô cằn,
chúng hoàn toàn không có thực vật.
Tuy nhiên những vùng đất này
có thể được biến đổi
chỉ trong vài ngày.
Các sa mạc ở Peru nằm trong số những sa mạc khô cằn nhất thế giới.
Nhưng chỉ cần một ít nước,
là các thực vật nằm yên trong nhiều tháng
sẽ bùng nổ sự sống.
Và khi sa mạc đột nhiên chuyển màu xanh,
thì ngay cả những nơi có vẻ hoang tàn nhất
cũng có thể trở thành một vùng đất đầy cơ hội.
Không có sinh vật nào tận dụng màu xanh của sa mạc một cách nhanh chóng
và kịch tính,
bằng cào cào.
Vùng tây nam khô cằn của Madagascar
đã tiếp nhận một lượng mưa lớn sau nhiều năm.
Giờ thì, một đội quân đang hàng quân,
theo sự thu hút bởi mùi hương của những chồi non mới mọc.
Thường thì cào cào là những sinh vật đơn độc,
nhưng khi thức ăn trở nên dồi dào,
chúng tập hợp lại thành một sức mạnh không gì ngăn nổi,
và sẽ ăn sạch mọi thứ trên đường đi của chúng.
Và sự tàn phá này sắp trở nên tồi tệ hơn rất nhiều.
Cào cào giờ biến đổi thành dạng trưởng thành có cánh.
Và với các điều kiện tốt như thế này,
chúng tàn phá nhanh gấp ba lần bình thường.
Giờ chúng đang trong giai đoạn phàm ăn nhất.
Và với đôi cánh, chúng có thể chinh phục cả bầu trời.
Khi đã vào không trung, cào cào có thể di chuyển đến 100km một ngày
trong việc tìm kiếm vùng đất mới có thức ăn.
Một đàn siêu đông đúc thế này chỉ xuất hiện một lần trong một thập kỷ.
Đàn này có thể trải rộng đến 500km²
và chứa đến vài tỉ con cào cào.
Tất cả chúng có thể ăn đến 40,000 tấn thức ăn mỗi ngày.
Không thứ gì có thể tước đoạt một vùng thực vật với tốc độ nhanh
và triệt để như nạn dịch cào cào.
Khi thức ăn đã hết, toàn bộ đội quân sẽ chết.
Nhưng điều đó không xảy ra cho đến khi vùng đất đã bị tàn phá hết.
Khi cỏ cây không còn,
lớp đất mỏng sẽ biến thành bụi và bay đi.
Bây giờ, vùng đất trơi trọi chỉ còn lại những phần đất cứng.
Bị thiêu đốt bởi mặt trời, bị chà xát bởi gió bụi,
đá sa mạc tạo thành những hình thù kỳ lạ, một cảnh quan của thế giới khác.
Sa mạc đá này có thể có một vẻ đẹp lôi cuốn,
nhưng khi chúng trở nên trơ trọi, thì hiếm có cuộc sống nào chịu đựng nổi.
Đối với nhiều động vật,
cách duy nhất để sống còn trong thời gian khắc nghiệt này
là di chuyển.
Ở sa mạc Kalahari,
những cơn mưa qua nhanh cho thấy đã vào mùa khô.
Thức ăn và nước khan hiếm vô cùng.
Đối với những con ngựa vằn này, giờ là lúc rời đi.
Chúng đang bắt đầu cho một cuộc di cư dài nhất trên đất liền
được tạo nên bởi những động vật có vú của Châu Phi,
cùng hành quân theo mùi của những cơn mưa phía xa.
Khi hạn hán trở nên cùng cực,
loài voi sa mạc cũng phải trải qua một hành trình dài
trong việc tìm kiếm nguồn nước.
Những con voi cái già nhất có thể nhớ địa điểm, ngay cả vào những lúc khô hạn nhất,
nơi có thể vẫn còn nước,
và đôi khi chúng đưa cả đàn
đến một hố nước mà trong hàng chục năm chúng chưa ghé thăm.
Những con ngựa vằn này gần như đã đến cuối chặng hành trình của chúng.
Đây là thứ chúng hướng đến.
Một hố nước hiếm hoi.
Ở sa mạc, hầu hết các hố nước đều tồn tại rất nhanh.
Chúng xuất hiện sau những cơn mưa,
rồi biến mất nhanh như khi chúng đến.
Động vật đến đây từ nhiều dặm xa.
Đây là nơi nguy hiểm khi chần chừ ở lại.
Cách 100km, trong trung tâm của sa mạc,
gà gô sa mạc con đang nở.
Sẽ là an toàn hơn cho chúng khi ở đây.
Nhưng cách xa nguồn nước cũng là điều mạo hiểm.
Chỉ có mình mẹ chúng che chở dưới ánh mặt trời,
nếu không có gì để uống,
chúng sẽ chết trong vài giờ.
Nguồn hy vọng duy nhất là cha chúng.
Mỗi buổi sáng, nó thực hiện một cuộc hành trình gần 200km
để đi lấy nước về cho gia đình.
Gà gô trên toàn sa mạc đến ốc đảo này,
chúng tụ tập thành đàn lớn.
Và điều đó rất quan trọng.
Chúng sẽ an toàn nhờ vào số lượng.
Con trống vồ lấy nước,
nhưng nó cũng cần lấy nước cho gà con.
Sử dụng bộ lông ngực được thích nghi đặc biệt,
nó thấm hút nước như một miếng bọt biển.
Nhưng cần phải tranh thủ,
vì nó đang gặp nguy hiểm.
Chim ó.
Gà gô là con mồi chính của chúng.
Cứ lặp đi lặp lại,
gà gô trống đánh liều mạng sống của nó
để mang nước về cho gà con.
Đây là lý do tổ gà gô cách xa nguồn nước.
Cuối cùng,
nó cũng tích trữ đủ lượng nước nó cần.
Mang một lượng nước bằng ¼ trọng lượng cơ thể,
giờ nó bắt đầu cho chuyến hành trình dài về nhà.
Nó đã trở lại, vừa đúng lúc.
Nó có thể cho gà con những giọt nước đầu đời.
Nhưng nó sẽ phải đảm nhận hành trình gian khó này
từng ngày một trong hai tháng tới,
cho đến khi gà con
có thể tự bay đến những hố nước.
Đã là tháng bảy ở sa mạc Nevada
trong miền tây nước Mỹ.
Thời kỳ nóng nhất trong năm.
Một tốp ngựa hoang, ngựa thảo nguyên,
tụ hội về những hố nước cuối cùng còn xót lại quanh đây.
Giờ nước không chỉ mang cho chúng cơ hội được uống.
Nước còn mang lại sức mạnh.
Nếu một con ngựa nòi có thể kiểm soát việc tiếp cận nguồn nước,
nó sẽ có quyền giao phối hết trong bầy.
Nên ngựa nòi cố chiếm giữ hồ nước này,
đánh đuổi các đối thủ cố đến gần.
Một kẻ xa lạ.
Nó đã đi 15km để đến đây
vì hồ nước ở nơi nó đến đã khô cạn.
Đến với nó còn có những con cái.
Nếu nó không mang nước lại cho những cô nàng này,
chúng sẽ bỏ nó để theo con ngựa trắng,
là con ngựa thống trị hồ nước này.
Vậy nó phải chiến đấu.
Không có gì để mất.
Một cái chân gãy hoặc một cái hàm vỡ sẽ là cái chết chậm rãi và đau đớn.
Một cú đá không trúng đích,
tất cả đã kết thúc.
Kẻ mới đến đã chiến thắng.
Và phần thưởng cho nó là hơn cả cơ hội được uống nước.
Nó sẽ mang lại nước cho bầy của nó, và cùng lúc đó,
nó sẽ cướp lấy hết ngựa cái của đối thủ.
Triều đại của con ngựa trắng đã kết thúc.
Cuộc sống ở sa mạc không chỉ được định hình bởi sự khan hiếm nước,
mà còn bởi sức mạnh tàn nhẫn
của mặt trời.
Nhiệt độ cao nhất trên trái đất từng được ghi nhận là ở sa mạc.
Khí hậu thay đổi
có nghĩa là nhiệt độ ở đây tăng cao hơn nhiệt độ trung bình toàn cầu.
Và khi sa mạc nóng lên,
thì nó cũng mở rộng thêm.
Cứ mỗi năm,
hơn 130 nghìn km² đồng cỏ và đất canh tác
biến thành những dải đất cằn cỗi và bụi bặm.
Vào giữa ban ngày,
nhiệt độ bề mặt có thể đạt đến 71°C,
quá nóng để có thể giữ lại hầu hết mọi thứ.
Nhưng vẫn không là gì đối với con thằn lằn mỏ xẻn này.
Lần lượt nhấc từng chân lên khỏi cát
để làm mát một cách nhanh chóng.
Nhưng ngay cả chuyên gia khiêu vũ trên sa mạc này
cũng không thể đứng trên cái nóng được lâu.
Một chọn lựa khác là tìm bóng mát.
Cỏ đồi cát, loại thực vật duy nhất ở đây, cũng không giúp ích được gì.
Nhưng ngay bên dưới bề mặt cát,
là mát hơn vài độ.
Việc tránh cái nóng cực độ áp đặt một nhịp điệu lên đời sống sa mạc.
Và nhiều loài động vật ở đây chọn ra một phương cách đơn giản nhất trong tất cả,
lẩn trốn cả ngày,
chỉ mạo hiểm ra ngoài trong sự mát mẻ của màn đêm.
Khi màn đêm buông xuống,
nhiều động vật không biết từ nơi nào xuất hiện.
Và không thể tránh khỏi là, trong số chúng,
có những kẻ săn mồi.
Một trong những thú săn đêm phàm ăn nhất
cũng là kẻ khó gặp nhất.
Sinh vật bí ẩn này
cũng hiếm khi xuất hiện trên bề mặt đụn cát.
Nhưng có những dấu hiệu trên cát tố giác nó.
Nó sống ở đây,
nơi các hạt cát khô hoàn toàn và bóng loáng,
nên chúng có thể trượt như trên nước.
Nó không lớn hơn một trái banh bóng bàn.
Chột chũi vàng.
Nó mù hoàn toàn,
nhưng mà dưới mặt đất cũng chẳng có gì để nhìn.
Thay vào đó, nó có thính giác cực nhạy.
Toàn bộ cái đầu của nó hoạt động như một cái máy khuếch đại
thu nhận những xung động truyền qua cát.
Vậy nên để định vị con mồi trên bề mặt đụn cát,
thì chúng chúi mặt xuống cát.
Các con mối.
Cũng không dễ dàng bắt chúng khi bạn bị mù.
Tốt nhất là chuyển sang đi rón rén.
Khi ở dưới cát,
nó có thể phát hiện những cử động nhỏ nhất,
cho phép nó tấn công với độ chính xác cao nhất.
Hầu như lúc nào cũng vậy.
Mỗi đêm, chúng có thể đi tới ⅔ dặm để tìm mồi.
Và giờ, nó vừa khám phá ra món chính.
Ít ai ngờ là đôi khi nó được gọi là "cá mập của cồn cát".
Thức ăn có thể rất hiếm ở sa mạc
ngay cả vào ban đêm, động vật không thể chọn lựa
thứ chúng ăn.
Sa mạc Negev ở Israel.
Otonycteris, loài dơi tai dài sa mạc,
đang săn mồi.
Hầu hết dơi có thể bắt côn trùng khi đang bay.
Nhưng trên sa mạc có rất ít côn trùng
nên dơi phải làm theo cách khác.
Nó phải săn trên mặt đất.
Nhưng thứ mà nó phải quan tâm
là thứ nó đang săn.
Bọ cạp sa mạc.
Nọc độc của loài này có thể giết chết một người lớn.
Nghe có vẻ điên rồ đối với một con dơi nặng 15gam.
Trong trời tối đen như mực,
cả thợ săn và con mồi thực tế đều mù.
Nhưng bọ cạp có một lợi thế,
nó có thể nhận thấy sự tiến đến của con dơi qua xung động trên cát.
Dơi tai dài phải hoàn toàn dựa vào thính giác.
Nếu bọ cạp không di chuyển, dơi sẽ không biết nó đang ở đó.
Con dơi đang tiến đến.
Được trang bị với đôi càng và một ngòi chích đầy nọc độc,
bọ cạp là đối thủ nguy hiểm.
Một cú giáng trực tiếp vào đầu.
Mọi việc kết thúc chăng?
Không phải với con dơi này.
Rõ ràng là dơi tai dài miễn nhiễm với nọc độc,
nhưng vết chích lặp đi lặp lại chắc phải đau.
Và nếu con dơi không muốn đói,
nó phải bắt ba con bọ cạp nữa trước khi mặt trời mọc.
Sinh vật sa mạc đã phát triển những chiến lược đáng chú ý
để tận dụng tối đa những cơ hội hiếm có
thành hiện thực theo cách riêng của chúng.
Dù có vài sa mạc không có mưa trong vài năm,
thì hầu hết vẫn giữ lại một ít nước dưới dạng này hay dạng khác.
Vấn đề là làm sao biết để tiếp cận nguồn nước đó.
Bình minh trên các đụn cát của sa mạc Namib,
và có điều gì đó huyền diệu sắp xảy ra.
Không khí ẩm ở Đại Tây Dương láng giềng
rất mát mẻ và nó thổi vào vùng nội địa,
hình thành những dải sương mù bao phủ sa mạc.
Những hơi ẩm quí giá này
thật trớ trêu, vì tầm với tới nó nằm ở đỉnh các đụn cát,
và nó chẳng hiện diện lâu.
Nó sẽ bị tan biến bởi ánh mặt trời chỉ sau vài giờ.
Bọ đen chạy lên đỉnh đụn cát
để chộp lấy nhưng đám sương mù trước khi nó tan biến.
Một số đụn cát ở sa mạc Namib cao đến 300m,
cao nhất thế giới.
Đối với một con bọ không lớn hơn móng tay,
chuyện này tương đương với việc chúng ta trèo lên một đụn cát
cao gấp hai lần đỉnh Everest.
Nhưng vẫn chưa ấn tượng bằng
việc làm tiếp theo của nó.
Đứng yên bất động, đối diện với hướng gió,
con bọ đang thực hiện một tư thế trồng chuối.
Sương mù bắt đầu đọng trên cơ thể nó.
Những va chạm vi thể trên cánh
tích tụ các hạt nước chảy thành dòng xuống miệng nó.
Trước khi chảy ngược lại mặt,
nó sẽ uống được 40% trọng lượng cơ thể.
Con bọ nhỏ này
đã học được cách tích tụ nước từ không khí
ở một trong những nơi khô nhất trên trái đất.
Và không chỉ trên đỉnh đụn cát.
Con tắc kè chân màng cũng dùng một thủ thuật tương tự.
Chắc chắn là, có rất ít động vật đi một quãng đường dài như vậy để uống nước.
Thật không may, con tắc kè hoa biết được những buổi sáng sương mù,
bọ cánh cứng sẽ đi xuống từ các đụn cát và chứa nhiều nước hơn lúc đi lên.
Sự đa dạng của cuộc sống
phát triển thịnh vượng trong một thế giới hầu như không có nước
là điều thực sự khác biệt.
Thành công trên sa mạc
phụ thuộc vào một loạt những chiến lược sinh tồn phi thường
đã được tiến hóa qua hàng triệu năm.
Nhưng hành tinh chúng ta đang thay đổi.
Các sa mạc trên thế giới đang ngày càng lớn hơn, nóng hơn và khô hơn,
và chúng đang biến đổi nhanh chưa từng có.
Làm thế nào để vẫn được nhìn thấy cuộc chiến sinh tồn ở đây
trong tương lai.
Phần tiếp theo, chúng ta sẽ du hành đến những đồng cỏ vĩ đại nhất thế giới.
Nơi tụ tập của những cuộc sống hoang dã ngoạn mục
đương đầu với những sự thay đổi cực độ.
Và những sinh vật sinh tồn đáng ngạc nhiên
theo những cách đầy bất ngờ.